Τι δείχνει ο χορός των μελισσών και πώς προσανατολίζονται μέσα και έξω από την κυψέλη; Αυτή η μοναδική «γλώσσα» σώματος δεν είναι απλώς ένας τρόπος επικοινωνίας, αλλά ένας ακριβής χάρτης που αποκαλύπτει την απόσταση και την κατεύθυνση της τροφής. Ωστόσο, μια νέα επιστημονική μελέτη από τη Βρετανία αποκωδικοποίησε αυτές τις κινήσεις και έφερε στο φως μια ανησυχητική πραγματικότητα: οι μέλισσες δυσκολεύονται περισσότερο να βρουν τροφή το καλοκαίρι σε σχέση με τις άλλες εποχές του χρόνου.
Τα νέα ευρήματα αποκαλύπτουν ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι εργάτριες. Παράλληλα, ρίχνουν νέο φως στα μέτρα που πρέπει να ληφθούν για τη βελτίωση της μελισσοκομίας, αλλά και για τη διατήρηση των μελισσών. Είναι γνωστό, άλλωστε, ότι οι πληθυσμοί τους εμφανίζουν τα τελευταία χρόνια αισθητή πτώση στην Ευρώπη και στη Βόρειο Αμερική.
Πώς επικοινωνούν οι μέλισσες: Ο χορός της παλλόμενης κοιλιάς
Όταν μια μέλισσα-ανιχνεύτρια επιστρέφει στην κυψέλη ύστερα από το καθημερινό ταξίδι της, πρέπει να ενημερώσει το μελίσσι. Για τον εντοπισμό τροφής, μεταφέρει στα υπόλοιπα μέλη το πού ακριβώς υπάρχει νέκταρ και γύρη, εκτελώντας συγκεκριμένες χορευτικές κινήσεις. Αυτή η επικοινωνία των μελισσών χωρίζεται σε δύο βασικούς τύπους:
1. Ο κυκλικός χορός (για κοντινές αποστάσεις)
Ο πιο απλός είναι ο λεγόμενος «κυκλικός χορός». Κατά τη διάρκειά του, η μέλισσα διαγράφει επάνω στην κηρήθρα μικρούς κύκλους με διαφορετική φορά.
Παράλληλα, δίνει στις υπόλοιπες εργάτριες να δοκιμάσουν την τροφή που έχει συλλέξει. Με αυτόν τον τρόπο, τη βοηθά να την εντοπίσουν μέσω της μυρωδιάς. Ο χορός αυτός ανακοινώνει απλώς την ύπαρξη τροφής σε κοντινή απόσταση από τη φωλιά (περίπου μέχρι 50-100 μέτρα), χωρίς όμως να προσδιορίζει την ακριβή θέση της.
2. Ο κουνιστός χορός ή Waggle Dance (για μακρινές αποστάσεις)
Όταν η πηγή τροφής βρίσκεται σε μεγαλύτερη απόσταση, το σκηνικό αλλάζει. Τότε εκτελείται ο «μεικτός χορός» ή «χορός της παλλόμενης κοιλιάς» (waggle dance).
Αυτός ο μοναδικός χορός δίνει στο μελίσσι πολύτιμες πληροφορίες. Αποκαλύπτει τόσο την απόσταση στην οποία βρίσκεται η τροφή, όσο και τον ακριβή προσανατολισμό της στο χώρο.
Πώς αποκωδικοποιείται το «οκτάρι» των μελισσών
Στον κουνιστό χορό, η ανιχνεύτρια μέλισσα επιδίδεται σε πολύ συγκεκριμένες «φιγούρες». Διανύει καμπυλόγραμμες και ευθύγραμμες διαδρομές, σχηματίζοντας ουσιαστικά το σχήμα του αριθμού οκτώ (8). Κατά τη διάρκεια της ευθύγραμμης κίνησής της, πάλλει την κοιλιά της έντονα δεξιά και αριστερά.
Αυτές οι κινήσεις κρύβουν ακριβή μαθηματικά δεδομένα:
- Η απόσταση της τροφής: Δηλώνεται από τον αριθμό των ευθύγραμμων διαδρομών ανά μονάδα χρόνου. Όσο περισσότερο διαρκεί ο χορός της παλλόμενης κοιλιάς, τόσο μεγαλύτερη είναι η απόσταση από την κυψέλη.
- Η κατεύθυνση και ο προσανατολισμός: Η νοητή γωνία της κίνησης, σε σχέση με τον κατακόρυφο άξονα της κηρήθρας, δείχνει τη θέση της τροφής σε σχέση με τον ήλιο.
Αυτή ακριβώς την κίνηση με το σχήμα «8» και τις δονήσεις μπορείτε να δείτε στο σχεδιάγραμμα με τα κόκκινα βέλη στην κεντρική εικόνα του άρθρου μας.
Από το Νόμπελ του Καρλ φον Φρις στα σύγχρονα εργαστήρια
Η πρώτη επίσημη παρατήρηση για το πώς επικοινωνούν οι μέλισσες έγινε από τον Αυστριακό βιολόγο Καρλ φον Φρις. Η ανακάλυψη αυτή ήταν τόσο σημαντική, που του χάρισε το βραβείο Νομπέλ το 1973.
Έκτοτε, οι επιστήμονες μελετούν ασταμάτητα τις μέλισσες (Apis mellifera), ειδικά τώρα που οι πληθυσμοί τους παρουσιάζουν ανησυχητική κάμψη. Έτσι, ερευνητές από τη Βρετανία αποφάσισαν να αποκωδικοποιήσουν ξανά τον χορό, για να δουν πόσο πολύ δυσκολεύονται τα έντομα να βρουν τροφή στην εποχή μας.
Γιατί το καλοκαίρι είναι η πιο δύσκολη εποχή;
Οι ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Σάσεξ (LASI) κινηματογράφησαν επί δύο χρόνια τη συμπεριφορά των μελισσών μέσα σε ειδικές γυάλινες κυψέλες. Τα αποτελέσματα εξέπληξαν την επιστημονική κοινότητα.
Οι αποστάσεις που διένυαν οι εργάτριες άλλαζαν δραματικά ανάλογα με την εποχή:
- Άνοιξη (Μάρτιος): Η τροφή βρισκόταν πολύ κοντά στην κυψέλη.
- Καλοκαίρι (Ιούλιος & Αύγουστος): Η πιο δύσκολη εποχή. Οι μέλισσες αναγκάζονταν να πετάξουν σε αποστάσεις 22 φορές μεγαλύτερες σε σχέση με την άνοιξη!
- Φθινόπωρο (Οκτώβριος): Η κατάσταση βελτιωνόταν, με τις αποστάσεις του καλοκαιριού να είναι 6 φορές μεγαλύτερες από ό,τι το φθινόπωρο.
Η σπανιότητα της τροφής τους θερινούς μήνες
Οι τεράστιες αυτές διαφορές στις αποστάσεις, όπως επισημαίνεται στη μελέτη που δημοσιεύθηκε στην επιστημονική επιθεώρηση PLoS One, δεν έχουν να κάνουν με την ποιότητα του νέκταρος. Οι επιστήμονες ξεκαθαρίζουν ότι οι μέλισσες δεν μπαίνουν ποτέ στον κόπο να ταξιδέψουν μακριά αν βρουν λουλούδια έτοιμα για τρύγο κοντά στην κυψέλη τους.
Αντιθέτως, οι διαφοροποιήσεις αυτές αποδεικνύουν κάτι ανησυχητικό: το καλοκαίρι η τροφή σπανίζει δραματικά. Και αυτό δεν αποτελεί πρόβλημα μόνο για τις μέλιτοφόρες μέλισσες, αλλά κατ’ επέκταση για όλα τα επικονιαστικά έντομα που τρέφονται από τα άνθη.
Γιατί «εξαφανίζονται» τα λουλούδια το καλοκαίρι;
«Την άνοιξη υπάρχει αφθονία λουλουδιών στη φύση, από τους κρόκους και τους νάρκισσους μέχρι τα ανθισμένα δέντρα. Το φθινόπωρο, επίσης, υπάρχει μεγάλη αφθονία από ανθισμένους κισσούς», αναφέρει ο Φράνσις Ράτνιεκς, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Σάσεξ και επιβλέπων της μελέτης.
«Το καλοκαίρι όμως, η κατάσταση αλλάζει. Είναι πολύ πιο δύσκολο για τις μέλισσες να εντοπίσουν σημεία με λουλούδια. Αυτό συμβαίνει επειδή, εξαιτίας της εντατικοποίησης των αγροκαλλιεργειών, υπάρχουν πλέον πολύ λιγότερα αγριολούλουδα στην ύπαιθρο».
Οι ερευνητές τονίζουν ότι τα αποτελέσματα αυτά μπορούν να αποτελέσουν έναν πολύτιμο οδηγό. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν τόσο για την ουσιαστική προστασία των μελισσών όσο και για τη βελτίωση της παραγωγής των μελισσοκόμων.
Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε τις μέλισσες το καλοκαίρι
«Οι μέλισσες μας λένε πού ακριβώς τρυγούν. Επομένως, μπορούμε πλέον να καταλάβουμε πώς να τις βοηθήσουμε πρακτικά, φυτεύοντας περισσότερα μελισσοκομικά φυτά και λουλούδια κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού», τονίζει χαρακτηριστικά ο δρ Ράτνιεκς.
Η αποκωδικοποίηση και η χαρτογράφηση που προσφέρει ο χορός των μελισσών δεν βοηθά μόνο τις μέλισσες του μελιού. Μπορεί να αποτελέσει «πυξίδα» για τους βιολόγους ώστε να προστατεύσουν και άλλα είδη εντόμων.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι βομβίνοι (μπάμπουρες). Η Διεθνής Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN) κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, προειδοποιώντας ότι το 24% των ειδών τους στην Ευρώπη απειλείται πλέον άμεσα με εξαφάνιση.
Συμπέρασμα για τον μελισσοκόμο και τον φυσιολάτρη
Ο χορός της παλλόμενης κοιλιάς (waggle dance) είναι μια από τις πιο εντυπωσιακές συμπεριφορές στο ζωικό βασίλειο. Όπως είδαμε, δεν αποτελεί απλώς έναν τρόπο επικοινωνίας, αλλά έναν ζωντανό δείκτη της υγείας του περιβάλλοντος.
Για εμάς τους μελισσοκόμους, η κατανόηση αυτής της «γλώσσας» είναι το κλειδί για να στηρίξουμε τα μελίσσια μας τις δύσκολες περιόδους του καλοκαιριού, εξασφαλίζοντας τη βιωσιμότητα της παραγωγής μας αλλά και την προστασία της φύσης.
MELISSOCOSMOS ελάτε να γνωρίσουμε τον μαγικό κόσμο των μελισσών
Στηρίξτε τον Melissocosmo κάνοντας like στην σελίδα του...