ΚΕΦΑΛΑΙΟ 16
Όταν ο Χρόνος Έγινε Όπλο
Η πολιορκία μετατρέπεται σε αγώνα αντοχής
Οι πρώτες εβδομάδες της Μεγάλης Πολιορκίας είχαν περάσει χωρίς το αποτέλεσμα που περίμενε η οθωμανική διοίκηση. Το Μεσολόγγι δεν είχε λυγίσει. Τα τείχη του παρέμεναν όρθια, οι υπερασπιστές εξακολουθούσαν να αντιστέκονται και κάθε νέα ημέρα έδινε στους πολιορκημένους ακόμη έναν λόγο να πιστεύουν ότι μπορούσαν να κρατήσουν.
Για τον Κιουταχή, ο χρόνος άρχισε να γίνεται αντίπαλος. Ένας στρατός δεκάδων χιλιάδων ανδρών δεν χρειαζόταν μόνο όπλα. Χρειαζόταν καθημερινά ψωμί, νερό, ζωοτροφές για τα άλογα, πυρομαχικά και συνεχή ανεφοδιασμό. Όσο η πολιορκία παρατεινόταν, τόσο μεγαλύτερο γινόταν το βάρος που έπρεπε να συντηρήσει η Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Το στρατόπεδο έξω από την πόλη είχε πλέον μετατραπεί σε μια ολόκληρη προσωρινή πολιτεία.
Μέσα στο Μεσολόγγι, η ζωή είχε αποκτήσει διαφορετικό ρυθμό. Η κανονική καθημερινότητα είχε αντικατασταθεί από πρόγραμμα επιβίωσης. Οι κάτοικοι εργάζονταν, ξεκουράζονταν και μετακινούνταν σύμφωνα με τις ανάγκες της άμυνας. Κάθε άνθρωπος είχε αναλάβει έναν ρόλο. Άλλοι φύλαγαν τις επάλξεις, άλλοι επισκεύαζαν εργαλεία, άλλοι φρόντιζαν τους τραυματίες και άλλοι οργάνωναν τις προμήθειες που απέμεναν.
Οι ηλικιωμένοι έγιναν πολύτιμοι σύμβουλοι. Γνώριζαν τις ιδιομορφίες του τόπου, θυμούνταν τις παλιότερες πολιορκίες και βοηθούσαν τους νεότερους να αποφεύγουν λάθη. Η εμπειρία τους είχε αποκτήσει αξία ισάξια με την πολεμική δύναμη των νεαρών αγωνιστών.
Στην ύπαιθρο γύρω από τη λιμνοθάλασσα, πολλά χωράφια είχαν εγκαταλειφθεί. Τα στάχυα ωρίμαζαν χωρίς να θερίζονται, ενώ οι ελαιώνες και οι βοσκότοποι έμεναν σχεδόν έρημοι. Ο πόλεμος δεν κατέστρεφε μόνο τα τείχη· διέκοπτε ολόκληρο τον κύκλο της αγροτικής ζωής που συντηρούσε επί γενιές τις οικογένειες της περιοχής.
Το ίδιο συνέβη και με τη μελισσοκομία.
Οι ανθοφορίες της άνοιξης και του καλοκαιριού συνέχιζαν να προσελκύουν τις μέλισσες, όμως πολλοί μελισσοκόμοι δεν μπορούσαν να μεταφέρουν ή να επιθεωρήσουν τα μελίσσια τους όπως συνήθιζαν. Κυψέλες που άλλοτε άλλαζαν θέση ανάλογα με τις ανθοφορίες έμεναν πλέον σταθερές, επειδή κάθε μετακίνηση έξω από την πόλη έκρυβε σοβαρό κίνδυνο. Η φύση συνέχιζε τον κύκλο της, όμως ο άνθρωπος δεν μπορούσε πλέον να την ακολουθήσει.
Παρά τις δυσκολίες, το ηθικό των πολιορκημένων δεν είχε καταρρεύσει. Κάθε αποτυχημένη προσπάθεια του αντιπάλου ενίσχυε την πεποίθηση ότι η πόλη μπορούσε να αντέξει περισσότερο από όσο υπολόγιζαν οι εχθροί της. Η αντοχή αυτή δεν βασιζόταν μόνο στην τόλμη, αλλά στην πειθαρχία και στη συνεργασία.
Στην Κωνσταντινούπολη, οι ειδήσεις από το Μεσολόγγι παρακολουθούνταν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Η Υψηλή Πύλη περίμενε μια γρήγορη νίκη, όμως οι εβδομάδες περνούσαν χωρίς αποτέλεσμα. Οι αναφορές του Κιουταχή έδειχναν ότι η επιχείρηση εξελισσόταν δυσκολότερα από τις αρχικές εκτιμήσεις. Η ιδέα ότι ίσως χρειαζόταν ισχυρότερη στρατιωτική ενίσχυση άρχισε να συζητείται στους ανώτερους κύκλους της αυτοκρατορίας. Λίγους μήνες αργότερα, αυτή η σκέψη θα οδηγούσε στην εμπλοκή του Ιμπραήμ Πασά και του έμπειρου αιγυπτιακού στρατού, αλλά εκείνη τη στιγμή το Μεσολόγγι συνέχιζε να αντιμετωπίζει μόνο τις δυνάμεις του Κιουταχή.
Κανείς δεν μπορούσε ακόμη να φανταστεί ότι η πολιορκία θα εξελισσόταν σε μία από τις πιο πολύχρονες και ηρωικές αναμετρήσεις της Ελληνικής Επανάστασης. Όμως ήδη είχε φανεί το σημαντικότερο στοιχείο της: δεν θα κέρδιζε όποιος διέθετε τους περισσότερους άνδρες, αλλά εκείνος που θα άντεχε περισσότερο.
Γνωρίζατε ότι…
Οι περισσότερες πολιορκίες του 19ου αιώνα δεν κρίνονταν από μία μεγάλη μάχη, αλλά από την ικανότητα κάθε πλευράς να διατηρεί τον ανεφοδιασμό, την πειθαρχία και την οργάνωσή της για πολλούς μήνες.
Το Χρονικό της Κυψέλης
Μια δυνατή κυψέλη δεν εξαντλεί όλες τις δυνάμεις της σε μία μόνο ημέρα. Οι εργάτριες κατανέμουν τις εργασίες τους, εξοικονομούν ενέργεια και διατηρούν αποθέματα για τις δύσκολες περιόδους. Η πραγματική αντοχή δεν είναι στιγμιαία· είναι αποτέλεσμα σωστής οργάνωσης και υπομονής. Το ίδιο ακριβώς απέδειξε και το Μεσολόγγι κατά τους πρώτους μήνες της μεγάλης δοκιμασίας του.
Ο Πόλεμος της Ψυχής
Όταν ο Κιουταχής προσπάθησε να λυγίσει το φρόνημα του Μεσολογγίου
Καθώς το καλοκαίρι του 1825 προχωρούσε, ο Ρεσίτ Μεχμέτ Πασάς, γνωστός ως Κιουταχής, διαπίστωνε ότι η κατάληψη του Μεσολογγίου δεν θα ήταν μια εύκολη στρατιωτική επιχείρηση. Οι πρώτες εβδομάδες της πολιορκίας είχαν αποδείξει πως οι υπερασπιστές δεν επρόκειτο να εγκαταλείψουν τα τείχη τους, ούτε να παραδοθούν από φόβο. Έτσι, παράλληλα με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, άρχισε να εξελίσσεται μια διαφορετική αναμέτρηση: ο πόλεμος της ψυχολογίας.
Οι Οθωμανοί γνώριζαν ότι κάθε πολιορκία ήταν και δοκιμασία νεύρων. Οι ημέρες κυλούσαν αργά, η αβεβαιότητα μεγάλωνε και η συνεχής ένταση μπορούσε να αποδειχθεί εξίσου επικίνδυνη με μια μάχη. Γι' αυτό ο Κιουταχής επεδίωκε να δείξει ότι διέθετε απεριόριστο στρατό, ανεξάντλητα εφόδια και τον χρόνο με το μέρος του.
Από τις επάλξεις, οι Μεσολογγίτες έβλεπαν καθημερινά τις αμέτρητες σκηνές του οθωμανικού στρατοπέδου να απλώνονται στον κάμπο. Σημαίες κυμάτιζαν στον άνεμο, έφιπποι αγγελιοφόροι διέσχιζαν συνεχώς τις γραμμές και οι φρουρές άλλαζαν με απόλυτη τάξη. Η εικόνα αυτή είχε έναν σκοπό: να πείσει τους πολιορκημένους ότι κάθε αντίσταση ήταν μάταιη.
Όμως η εικόνα δεν ήταν πάντα η πραγματικότητα.
Ένας τόσο μεγάλος στρατός αντιμετώπιζε καθημερινά προβλήματα ανεφοδιασμού, ασθενειών και κόπωσης. Τα ζώα έπρεπε να τραφούν, οι αποθήκες να ανανεώνονται και οι άνδρες να διατηρούνται σε ετοιμότητα κάτω από δύσκολες συνθήκες. Η πολιορκία δοκίμαζε και τους πολιορκητές.
Μέσα στην πόλη, οι κάτοικοι προσπαθούσαν να κρατήσουν ζωντανές τις συνήθειές τους. Οι καμπάνες των εκκλησιών εξακολουθούσαν να χτυπούν, οι ιερείς τελούσαν τις ακολουθίες και οι οικογένειες συγκεντρώνονταν τα βράδια για λίγες στιγμές ηρεμίας. Αυτές οι μικρές καθημερινές πράξεις είχαν τεράστια σημασία. Υπενθύμιζαν ότι το Μεσολόγγι παρέμενε μια ζωντανή κοινότητα και όχι απλώς ένα πολιορκημένο φρούριο.
Σημαντικό ρόλο είχε και η διάδοση των ειδήσεων. Κάθε πληροφορία για ελληνικές επιτυχίες σε άλλα μέτωπα κυκλοφορούσε γρήγορα μέσα στην πόλη, ενισχύοντας το ηθικό. Αντίστοιχα, οι φήμες που διακινούσαν οι Οθωμανοί αντιμετωπίζονταν με επιφύλαξη, καθώς οι προεστοί και οι οπλαρχηγοί προσπαθούσαν να αποτρέψουν τον πανικό.
Στην ύπαιθρο, τα εγκαταλελειμμένα χωριά έδιναν την εντύπωση ενός τόπου που είχε σιωπήσει. Ωστόσο, η φύση συνέχιζε αδιάφορη τον κύκλο της. Οι καλαμιώνες θρόιζαν στον άνεμο, τα πουλιά επέστρεφαν στους υγροτόπους και οι μέλισσες συνέχιζαν να συλλέγουν νέκταρ από τα αγριολούλουδα της περιοχής. Η ζωή δεν είχε σταματήσει· είχε απλώς αλλάξει ρυθμό.
Την ίδια στιγμή, στην Κωνσταντινούπολη, η καθυστέρηση της νίκης προκαλούσε ανησυχία. Οι αναφορές που έστελνε ο Κιουταχής έδειχναν ότι το Μεσολόγγι αντιστεκόταν πολύ περισσότερο από όσο είχε προβλεφθεί. Η Υψηλή Πύλη άρχισε να εξετάζει σοβαρά το ενδεχόμενο να ενισχύσει την εκστρατεία με τις δυνάμεις του Ιμπραήμ Πασά της Αιγύπτου, ενός στρατηγού που είχε ήδη αποκτήσει τη φήμη αποτελεσματικού διοικητή στις επιχειρήσεις της Πελοποννήσου. Η απόφαση δεν είχε ακόμη ληφθεί, όμως οι εξελίξεις οδηγούσαν σταθερά προς αυτή την κατεύθυνση.
Το Μεσολόγγι συνέχιζε να αντιστέκεται. Η μάχη δεν διεξαγόταν μόνο στα τείχη ή στα χαρακώματα. Δινόταν και μέσα στην καρδιά κάθε ανθρώπου που αρνούνταν να πιστέψει ότι η ελευθερία είχε χαθεί.
Γνωρίζατε ότι…
Σε πολλές πολιορκίες του 18ου και του 19ου αιώνα, η ψυχολογική πίεση θεωρούνταν εξίσου σημαντική με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Οι πολιορκητές συχνά υπολόγιζαν ότι η εξάντληση του ηθικού θα οδηγούσε σε παράδοση πριν ακόμη καταρρεύσουν οι οχυρώσεις.
Το Χρονικό της Κυψέλης
Όταν μια κυψέλη δεχθεί επίθεση, οι μέλισσες δεν εγκαταλείπουν αμέσως τη φωλιά τους. Πρώτα ενισχύουν τη συνοχή του σμήνους και συνεχίζουν να εκτελούν τις καθημερινές τους εργασίες. Η ψυχραιμία και η συνεργασία είναι εκείνες που αυξάνουν τις πιθανότητες επιβίωσης. Με παρόμοιο τρόπο, οι κάτοικοι του Μεσολογγίου κράτησαν ζωντανή την καθημερινότητά τους, γνωρίζοντας ότι η δύναμη μιας κοινότητας δεν μετριέται μόνο στις μάχες αλλά και στην ικανότητά της να μη χάνει την ελπίδα.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18
Ο Κλοιός Σφίγγει
Το Μεσολόγγι αρχίζει να απομονώνεται από την υπόλοιπη Ελλάδα
Το φθινόπωρο του 1825 έβρισκε το Μεσολόγγι ακόμη όρθιο. Η πόλη εξακολουθούσε να αντιστέκεται, όμως οι συνθήκες άλλαζαν αργά και σταθερά. Η πολιορκία δεν στηριζόταν πλέον μόνο στη δύναμη των όπλων. Ο πραγματικός στόχος του Κιουταχή ήταν να αποκόψει κάθε σύνδεση της πόλης με τον έξω κόσμο και να εξαντλήσει τους υπερασπιστές χωρίς μια αποφασιστική έφοδο.
Οι δρόμοι της Αιτωλοακαρνανίας παρακολουθούνταν πλέον συστηματικά. Μικρά οθωμανικά αποσπάσματα περιπολούσαν στις διαβάσεις, στις όχθες των ποταμών και στα περάσματα προς τα ορεινά χωριά. Όποιος επιχειρούσε να μεταφέρει εφόδια ή πληροφορίες κινδύνευε να εντοπιστεί πριν ακόμη πλησιάσει τη λιμνοθάλασσα.
Παράλληλα, ο Κιουταχής επιχείρησε να εδραιώσει τον έλεγχο της γύρω περιοχής. Δεν αρκούσε να περικυκλώσει την πόλη· έπρεπε να στερήσει από τους πολιορκημένους κάθε πιθανό σημείο στήριξης. Οι αγροί, οι βοσκότοποι και οι μικροί οικισμοί που άλλοτε τροφοδοτούσαν το Μεσολόγγι δεν μπορούσαν πλέον να λειτουργήσουν όπως πριν.
Οι κάτοικοι της υπαίθρου βρέθηκαν μπροστά σε δύσκολες επιλογές.
Πολλοί εγκατέλειψαν τα σπίτια τους και αναζήτησαν ασφάλεια μέσα στην πόλη ή στα ορεινά χωριά. Άλλοι παρέμειναν στον τόπο τους, προσπαθώντας να προστατεύσουν ό,τι είχε απομείνει από τις καλλιέργειες και τα κοπάδια τους. Ο πόλεμος είχε πάψει να είναι υπόθεση μόνο των στρατιωτών· επηρέαζε κάθε οικογένεια της περιοχής.
Ακόμη και η φύση έδειχνε να αλλάζει πρόσωπο. Οι καπνοί από τα στρατόπεδα σκέπαζαν πολλές φορές τον ορίζοντα, ενώ οι συνεχείς μετακινήσεις στρατευμάτων είχαν μετατρέψει εύφορα χωράφια σε λασπωμένα περάσματα. Εκεί όπου άλλοτε ακούγονταν οι φωνές των γεωργών και των ψαράδων, τώρα κυριαρχούσαν οι διαταγές των αξιωματικών και ο ήχος των ζώων που μετέφεραν πολεμικό υλικό.
Για τους μελισσοκόμους της περιοχής, το φθινόπωρο ήταν παραδοσιακά περίοδος προετοιμασίας των κυψελών για τον χειμώνα. Εκείνη τη χρονιά, όμως, οι περισσότερες εργασίες έμειναν ανολοκλήρωτες. Πολλοί δεν μπορούσαν να προσεγγίσουν τα μελίσσια τους, ενώ άλλοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν ολόκληρα μελισσοκομεία. Η απώλεια δεν ήταν μόνο οικονομική· χανόταν κόπος πολλών ετών και μαζί του ένα σημαντικό μέρος της αγροτικής ζωής του τόπου.
Παρά τις δυσκολίες, οι υπερασπιστές συνέχιζαν να λαμβάνουν αποσπασματικές ειδήσεις από άλλες περιοχές της Ελλάδας. Οι πληροφορίες αυτές είχαν μεγάλη αξία. Θύμιζαν ότι ο Αγώνας συνεχιζόταν και ότι το Μεσολόγγι δεν είχε ξεχαστεί από τους υπόλοιπους Έλληνες.
Στο οθωμανικό στρατόπεδο, η αισιοδοξία των πρώτων ημερών είχε περιοριστεί. Οι αξιωματικοί κατανοούσαν ότι μια τόσο επίμονη αντίσταση δεν θα έκαμπτε εύκολα. Οι αναφορές προς την Κωνσταντινούπολη γίνονταν ολοένα πιο αναλυτικές, περιγράφοντας τις δυσκολίες της επιχείρησης και την ανάγκη για ισχυρότερη υποστήριξη.
Η Υψηλή Πύλη είχε αρχίσει να εξετάζει σοβαρά τις επόμενες κινήσεις της.
Στην Πελοπόννησο, ο Ιμπραήμ Πασάς είχε ήδη αποδείξει τις στρατιωτικές του ικανότητες με τον καλά οργανωμένο αιγυπτιακό στρατό. Αν η πολιορκία συνέχιζε να παρατείνεται χωρίς αποτέλεσμα, η εμπλοκή του δεν θα αποτελούσε πλέον απλή πιθανότητα αλλά στρατηγική επιλογή.
Το Μεσολόγγι βρισκόταν μπροστά σε μια νέα φάση της δοκιμασίας του. Η πόλη είχε αντέξει την πίεση των πρώτων μηνών. Όμως ο κλοιός έκλεινε αργά, μεθοδικά και ασταμάτητα, προαναγγέλλοντας ότι οι δυσκολότερες ημέρες δεν είχαν ακόμη φτάσει.
Γνωρίζατε ότι…
Στις μεγάλες πολιορκίες της εποχής, η αποκοπή των γραμμών ανεφοδιασμού θεωρούνταν συχνά αποτελεσματικότερη από μια μαζική έφοδο. Ένας αποκλεισμένος αντίπαλος μπορούσε να εξαντληθεί ακόμη και χωρίς μεγάλες καθημερινές μάχες.
Το Χρονικό της Κυψέλης
Όταν η τροφή γύρω από μια κυψέλη αρχίζει να λιγοστεύει, οι μέλισσες δεν πετούν άσκοπα. Περιορίζουν τις άσκοπες μετακινήσεις, διαχειρίζονται προσεκτικά τα αποθέματά τους και προστατεύουν ό,τι έχουν συγκεντρώσει. Η επιβίωση εξαρτάται από τη σωστή διαχείριση των πόρων και την ενότητα του σμήνους. Το ίδιο συνέβαινε και στο πολιορκημένο Μεσολόγγι, όπου κάθε εφόδιο αποκτούσε ανεκτίμητη αξία.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 19
Ο Ιμπραήμ Έρχεται
Η στιγμή που η πολιορκία του Μεσολογγίου άλλαξε πρόσωπο
Παρά τις συνεχείς προσπάθειες του Κιουταχή, το Μεσολόγγι εξακολουθούσε να αντιστέκεται. Η πόλη είχε αντέξει μήνες πολιορκίας και η γρήγορη νίκη που περίμενε η Υψηλή Πύλη δεν είχε έρθει.
Στην Κωνσταντινούπολη είχε πλέον διαμορφωθεί η πεποίθηση ότι η εκστρατεία χρειαζόταν νέα δυναμική. Η επιλογή ήταν σχεδόν μονόδρομος: ο Μοχάμετ Άλι της Αιγύπτου θα διέθετε τις δυνάμεις του γιου του, του Ιμπραήμ Πασά, ο οποίος είχε ήδη αποκτήσει σημαντική στρατιωτική εμπειρία στις επιχειρήσεις της Πελοποννήσου.
Η φήμη του Ιμπραήμ είχε προηγηθεί της άφιξής του. Οι Έλληνες οπλαρχηγοί γνώριζαν ότι δεν επρόκειτο για έναν ακόμη πασά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Διοικούσε έναν στρατό εκπαιδευμένο σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα, με αυστηρή πειθαρχία, οργανωμένο πυροβολικό και σαφές σχέδιο επιχειρήσεων. Η παρουσία του σήμαινε ότι η πολιορκία εισερχόταν σε μια νέα και πιο επικίνδυνη φάση.
Στο Μεσολόγγι, οι πρώτες πληροφορίες έφτασαν μέσα από αγγελιοφόρους και ανθρώπους που κατάφερναν ακόμη να διασχίσουν τη λιμνοθάλασσα. Οι ειδήσεις δεν προκάλεσαν πανικό. Προκάλεσαν όμως βαθύ προβληματισμό. Οι υπερασπιστές καταλάβαιναν ότι σύντομα δεν θα αντιμετώπιζαν μόνο τον στρατό του Κιουταχή, αλλά μια πολύ ισχυρότερη δύναμη.
Στο οθωμανικό στρατόπεδο, αντίθετα, η είδηση αναπτέρωσε το ηθικό.
Πολλοί στρατιώτες πίστεψαν ότι η άφιξη του αιγυπτιακού στρατού θα έφερνε γρήγορα το τέλος της πολιορκίας. Οι αξιωματικοί άρχισαν να προετοιμάζουν τη συνεργασία των δύο στρατών, γνωρίζοντας όμως ότι η συνύπαρξη διαφορετικών διοικήσεων απαιτούσε προσεκτικό συντονισμό.
Την ίδια εποχή, η ζωή στο Μεσολόγγι γινόταν ολοένα δυσκολότερη. Οι αποθήκες άδειαζαν σταδιακά, τα διαθέσιμα υλικά χρησιμοποιούνταν με φειδώ και κάθε εργαλείο επισκευαζόταν ξανά και ξανά. Τίποτα δεν πετιόταν. Ένα κομμάτι ξύλο, ένα σιδερένιο καρφί ή ένα σχοινί μπορούσαν να αποδειχθούν πολύτιμα την επόμενη ημέρα.
Η λιμνοθάλασσα εξακολουθούσε να αποτελεί τη μεγαλύτερη ελπίδα της πόλης. Όμως ακόμη και εκεί ο κίνδυνος αυξανόταν. Οι περιπολίες γίνονταν πυκνότερες, τα περάσματα παρακολουθούνταν πιο στενά και κάθε αποστολή ανεφοδιασμού απαιτούσε μεγαλύτερο ρίσκο από ποτέ.
Οι ημέρες κυλούσαν με αργό ρυθμό, όμως όλοι αντιλαμβάνονταν ότι πλησίαζε μια καθοριστική αλλαγή. Η σύγκρουση δεν θα αφορούσε πλέον μόνο το Μεσολόγγι και τον Κιουταχή. Με την επικείμενη συμμετοχή του Ιμπραήμ Πασά, η πολιορκία μετατρεπόταν σε μία από τις σημαντικότερες στρατιωτικές επιχειρήσεις της Ελληνικής Επανάστασης.
Το Μεσολόγγι στεκόταν ακόμη όρθιο. Όμως στον ορίζοντα διαγραφόταν ήδη η σκιά ενός νέου αντιπάλου, που θα δοκίμαζε τις αντοχές της πόλης περισσότερο από κάθε άλλον μέχρι τότε.
Γνωρίζατε ότι…
Ο αιγυπτιακός στρατός του Ιμπραήμ Πασά θεωρούνταν από τους πιο σύγχρονους της Ανατολικής Μεσογείου. Η εκπαίδευσή του είχε επηρεαστεί από ευρωπαϊκά στρατιωτικά πρότυπα, γεγονός που τον έκανε ιδιαίτερα αποτελεσματικό στις οργανωμένες επιχειρήσεις.
Το Χρονικό της Κυψέλης
Όταν πλησιάζει ο χειμώνας, οι μέλισσες δεν αυξάνουν άσκοπα τη δραστηριότητά τους. Αντίθετα, περιορίζουν τις μετακινήσεις, συγκεντρώνουν τα αποθέματά τους και ενισχύουν τη συνοχή της αποικίας. Η προετοιμασία για τις δύσκολες ημέρες είναι εξίσου σημαντική με την αντιμετώπιση του ίδιου του κινδύνου. Με την ίδια λογική, οι πολιορκημένοι του Μεσολογγίου αντιλαμβάνονταν ότι η μεγαλύτερη δοκιμασία βρισκόταν ακόμη μπροστά τους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου