Η σχέση του ανθρώπου με τη μέλισσα χάνεται στα βάθη των αιώνων, όμως η αρχαία μελισσοκομία απέκτησε επιστημονικό υπόβαθρο χάρη σε έναν από τους μεγαλύτερους διανοητές. Αν υπάρχει ένας άνθρωπος που προσπάθησε να ξεκλειδώσει τα μυστικά που έχουν οι μέλισσες στην αρχαία Ελλάδα με καθαρά επιστημονικό τρόπο, αυτός είναι ο Αριστοτέλης. Για τον μεγάλο φιλόσοφο, η μέλισσα δεν ήταν απλώς ένα έντομο, αλλά ένα «πολιτικόν ζώον», ένα πρότυπο ιεραρχίας και λειτουργίας. Μέσα από τις αρχαίες πηγές, ο Αριστοτέλης ο φιλόσοφος μελισσοκόμος άφησε μια ανεκτίμητη κληρονομιά.
Πού είχε τα μελίσσια του ο Αριστοτέλης;
Αν και γεννήθηκε στα Στάγειρα της Χαλκιδικής 384 π.Χ, μια περιοχή με τεράστια παράδοση στο μέλι, οι περισσότερες μελέτες του για τη μελισσοκομία στην αρχαιότητα έγιναν κατά τη διαμονή του στην Αθήνα και στη Μυτιλήνη (Λέσβο).
Στη Λέσβο μελέτησε εκτενώς τη χλωρίδα του νησιού. Επιστρέφοντας στην Αθήνα, ίδρυσε το Λύκειο, όπου σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, κατασκεύασε μια διάφανη κυψέλη για να βλέπει το εσωτερικό της χωρίς να ενοχλεί το μελίσσι.
Τι τύπος κυψέλης υπήρχε στην Αρχαία Ελλάδα;
Η μελισσοκομία των αρχαίων Ελλήνων γινόταν με εξαιρετικά εξελιγμένα μέσα. Οι αρχαίες κυψέλες χωρίζονταν κυρίως σε δύο τύπους:
- Οριζόντιες πήλινες κυψέλες: Κυλινδρικά πήλινα αγγεία που τοποθετούνταν οριζόντια στο έδαφος με κινητά πώματα για τον τρύγο.
- Κάθετες κυψέλες (μετακινούμενης κηρήθρας): Αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν ότι είχαν εφεύρει την κάθετη πήλινη κυψέλη (όπως ο τύπος «Ορεστάδα»). Στο πάνω μέρος τοποθετούνταν ξύλινα πηχάκια, πάνω στα οποία οι μέλισσες έχτιζαν τις κηρήθρες τους, επιτρέποντας την επιθεώρηση αιώνες πριν από τις σύγχρονες κυψέλες!
Οι ιδιοφυείς παρατηρήσεις του Αριστοτέλη για τις μέλισσες
Οι παρατηρήσεις του Αριστοτέλη κατέγραψαν με εκπληκτική ακρίβεια τη συμπεριφορά των μελισσών, αν και εργαζόταν χωρίς μικροσκόπια:
- Η ανθική σταθερότητα: Παρατήρησε πρώτος ιστορικά ότι η μέλισσα επισκέπτεται μόνο ένα είδος λουλουδιού σε κάθε πτήση.
- Καταμερισμός εργασίας: Περιέγραψε τις ηλικιακές υποχρεώσεις (άλλες φέρνουν νερό, άλλες συλλέγουν τη γύρη ή «κηρίνθον», άλλες χτίζουν).
- Ασθένειες και εχθροί: Αναγνωρίζει τη «νοσηρή» κατάσταση του μελισσιού (όπως η σηψιγονία) και αναφέρει ως εχθρούς τα ποντίκια, τις σφήκες και τους κηρόσκορους.
Τα επιστημονικά λάθη του φιλοσόφου
Φυσικά, η έλλειψη τεχνολογίας οδήγησε και σε σφάλματα. Επηρεασμένος από την εποχή του, πίστευε ότι ο αρχηγός ήταν αρσενικός και τον αποκαλούσε «βασιλέα», ενώ θεωρούσε ότι το μέλι έπεφτε από τον ουρανό σαν δροσιά στα φύλλα των δέντρων.
Αν νομίζετε ότι ο Αριστοτέλης έμεινε μόνο στις γενικές παρατηρήσεις, τα κείμενά του στο «Των περί τα ζώα ιστοριών» κρύβουν απίστευτες λεπτομέρειες που αποδεικνύουν πόσο βαθιά είχε μελετήσει τη ζωή της κυψέλης.
Η Αρχαία Περιγραφή του «Χορού των Μελισσών»
Ο Αυστριακός Karl von Frisch πήρε βραβείο Νόμπελ το 1973 επειδή αποκωδικοποίησε τον χορό των μελισσών (τον τρόπο που επικοινωνούν για να δείξουν πού υπάρχει τροφή). Κι όμως, ο Αριστοτέλης είχε περιγράψει αυτή τη συμπεριφορά 2.300 χρόνια πριν!
Σημειώνει χαρακτηριστικά ότι όταν μια μέλισσα επιστρέφει από μια καλή πηγή τροφής, κάνει συγκεκριμένες «κινήσεις» (δονήσεις) πάνω στην κηρήθρα, παρασύροντας και τις υπόλοιπες μέλισσες να την ακολουθήσουν έξω.
Σημειώνει χαρακτηριστικά ότι όταν μια μέλισσα επιστρέφει από μια καλή πηγή τροφής, κάνει συγκεκριμένες «κινήσεις» (δονήσεις) πάνω στην κηρήθρα, παρασύροντας και τις υπόλοιπες μέλισσες να την ακολουθήσουν έξω.
Το «Ξεκαθάρισμα» των Κηφήνων (Η Σφαγή)
Ο φιλόσοφος περιγράφει με δραματική ακρίβεια τη σχέση των εργατριών με τους κηφήνες. Παρατήρησε ότι όσο υπάρχει αφθονία τροφής, οι μέλισσες ανέχονται τους κηφήνες. Μόλις όμως σφίξουν οι ζέστες, τελειώσει το μέλι ή πλησιάζει ο χειμώνας, οι εργάτριες αρχίζουν να πετούν τους κηφήνες έξω από την κυψέλη και να τους αφήνουν να πεθάνουν από την πείνα, καθώς τους θεωρούν πλέον άχρηστα βάρη.
Η Ανακάλυψη της Αρρενοτοκίας - παρθενογένεση (Χωρίς να το ξέρει!)
Σύγχρονοι ερευνητές ανακάλυψαν ότι ο Αριστοτέλης είχε καταγράψει ένα γενετικό φαινόμενο που η επιστήμη εξήγησε μόλις τον 20ό αιώνα. Παρατήρησε ότι αν μια κυψέλη μείνει χωρίς «ηγεμόνα» (βασίλισσα), οι μέλισσες που γεννιούνται από τις απλές εργάτριες γίνονται αποκλειστικά κηφήνες. Αυτή είναι η πρώτη ιστορική καταγραφή της παρθενογένεσης (απλοδιπλοειδία) στις μέλισσες, όπου τα μη γονιμοποιημένα αυγά παράγουν μόνο αρσενικά έντομα!
Η Διαχείριση των «Ληστρικών» Μελισσών
Ο Αριστοτέλης γνώριζε καλά το φαινόμενο της μελισσοκλοπής (robbing), όταν δηλαδή ένα δυνατό μελίσσι επιτίθεται σε ένα πιο αδύναμο για να του κλέψει το μέλι. Κατέγραψε ότι οι μέλισσες-φρουροί παλεύουν μέχρι θανάτου στην είσοδο της κυψέλης για να προστατεύσουν το βιος τους και ότι ο μελισσοκόμος πρέπει να στενεύει την είσοδο (την πόρτα της κυψέλης) για να τις βοηθήσει.
Η Καθαριότητα είναι η Μισή Αρχοντιά
Εντυπωσιασμένος από την υγιεινή των εντόμων, αναφέρει ότι οι μέλισσες είναι εξαιρετικά καθαρά ζώα. Σημειώνει ότι δεν αφοδεύουν ποτέ μέσα στην κυψέλη για να μην μολύνουν το μέλι, αλλά βγαίνουν έξω («πτήση καθαρισμού») ακόμα και τις κρύες μέρες του χειμώνα, αν βγει λίγος ήλιος, μόνο και μόνο για να καθαριστούν.
Η ιστορία της μελισσοκομίας χρωστά πολλά στον αρχαίο επιστήμονα. Ο Αριστοτέλης ο φιλόσοφος μελισσοκόμος απέδειξε ότι η μελέτη για τη μέλισσα είναι ένα ανοιχτό παράθυρο στους νόμους της φύσης. Οι καταγραφές του παρέμειναν το απόλυτο μελισσοκομικό εγχειρίδιο για πάνω από 2.000 χρόνια.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου