Ανακαλύψτε τη μελισσοκομία στην Κρήτη κατά την Τουρκοκρατία, τις παραδοσιακές κυψέλες, το εμπόριο μελιού και τη διατήρηση της κρητικής παράδοσης.
Οι πέτρινες ξερολιθιές, οι κορμοκυψέλες και οι άνθρωποι που κράτησαν ζωντανή μια παράδοση αιώνων
«Οι αυτοκρατορίες έρχονταν και έφευγαν. Τα χωριά καίγονταν και ξαναχτίζονταν. Όμως κάθε άνοιξη, στις πλαγιές της Κρήτης, το βουητό των μελισσών ακουγόταν ακριβώς όπως και πριν από χίλια χρόνια.»
Ένα νησί που μαθαίνει να επιβιώνει
Το 1669, ύστερα από τον πολύχρονο Κρητικό Πόλεμο και την πτώση του Χάνδακα, η Κρήτη πέρασε στην κυριαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Ήταν μια περίοδος δύσκολη.
Οι αλλεπάλληλες εξεγέρσεις, οι βαρείς φόροι και οι κοινωνικές ανακατατάξεις σημάδεψαν τη ζωή των κατοίκων.
Ωστόσο, η φύση συνέχισε να προσφέρει τα δώρα της.
Το θυμάρι άνθιζε κάθε Μάιο.
Οι κουμαριές μοσχομύριζαν το φθινόπωρο.
Η ασφάκα και η φασκομηλιά κάλυπταν τους λόφους.
Και οι μέλισσες συνέχιζαν τον αέναο κύκλο τους.
Η Μελισσοκομία στην Κρήτη έγινε, περισσότερο από ποτέ, μέσο επιβίωσης.
Το μέλι ως οικογενειακό αγαθό
Σε αντίθεση με την Ενετοκρατία, όπου σημαντικό μέρος της παραγωγής κατευθυνόταν στο εμπόριο, κατά την Τουρκοκρατία η μελισσοκομία απέκτησε πιο οικογενειακό χαρακτήρα.
Σχεδόν κάθε χωριό διέθετε λίγες κυψέλες.
Όχι απαραίτητα για πλούτο.
Αλλά για να εξασφαλίζει:
- γλυκαντική ύλη,
- κερί,
- φάρμακο,
- προϊόν ανταλλαγής.
Το μέλι λειτουργούσε πολλές φορές σαν άτυπο νόμισμα.
Ανταλλασσόταν με:
- λάδι,
- σιτάρι,
- τυρί,
- κρασί,
- υφάσματα.
Σε ορεινά χωριά, όπου το χρήμα ήταν σπάνιο, το μέλι είχε πραγματική οικονομική αξία.
Οι παραδοσιακές κυψέλες της Κρήτης
Η Τουρκοκρατία είναι ίσως η εποχή όπου διαμορφώνεται η εικόνα της παραδοσιακής κρητικής κυψέλης που έφτασε σχεδόν αμετάβλητη μέχρι τον 20ό αιώνα.
Πήλινες κυψέλες
Σε πολλές περιοχές της ανατολικής Κρήτης συνέχισαν να χρησιμοποιούνται οι οριζόντιες πήλινες κυψέλες.
Η τεχνική είχε ρίζες που έφταναν πίσω στη μινωική εποχή.
Οι κυψέλες αυτές:
- διατηρούσαν σταθερή θερμοκρασία,
- άντεχαν δεκαετίες,
- προστάτευαν τις μέλισσες από τον δυνατό καλοκαιρινό ήλιο.
Δεν ήταν σπάνιο να περνούν από πατέρα σε γιο ως πολύτιμο οικογενειακό εργαλείο.
Κοφίνια
Τα πλεκτά κοφίνια παρέμεναν ιδιαίτερα διαδεδομένα.
Κατασκευάζονταν από:
- λυγαριά,
- καλάμι,
- σχοίνο,
- βούρλα.
Κάθε χωριό είχε τον δικό του τεχνίτη που γνώριζε την τέχνη της κατασκευής τους.
Κορμοκυψέλες
Στις ορεινές περιοχές των Λευκών Ορέων και του Ψηλορείτη συναντούσε κανείς ακόμη κορμούς δέντρων μεταμορφωμένους σε κυψέλες.Η μέθοδος αυτή μιμούνταν σχεδόν απόλυτα το φυσικό περιβάλλον της μέλισσας.
Πολλοί ηλικιωμένοι Κρητικοί μελισσοκόμοι θυμούνταν τη χρήση τέτοιων κυψελών μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.
Η κρητική μέλισσα
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα θέματα αυτής της περιόδου είναι η ίδια η μέλισσα.Στην Κρήτη επικρατούσε η τοπική μορφή της δυτικής μέλισσας, προσαρμοσμένη στο ξηροθερμικό περιβάλλον του νησιού. Κατατασσόταν στην υποείδη ομάδα της Apis mellifera adami, η οποία περιγράφηκε επιστημονικά τον 20ό αιώνα, αλλά αντανακλά έναν πληθυσμό που εξελίχθηκε επί αιώνες στην απομόνωση της Κρήτης.
Οι μελισσοκόμοι, χωρίς να γνωρίζουν γενετική, ήξεραν πολύ καλά τα χαρακτηριστικά της.Έλεγαν πως οι ντόπιες μέλισσες:
- άντεχαν στην ξηρασία,
- εκμεταλλεύονταν γρήγορα τις σύντομες ανθοφορίες,
- γνώριζαν το τοπίο,
- επέστρεφαν με ακρίβεια στην κυψέλη τους ακόμη και σε δύσκολες καιρικές συνθήκες.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι πολλές από αυτές τις παρατηρήσεις αντανακλούν πραγματικές προσαρμογές των τοπικών πληθυσμών.
Γνώριζες ότι...
Η Apis mellifera adami περιγράφηκε επιστημονικά το 1975 από τον διάσημο Βρετανό μελισσολόγο Friedrich Ruttner, ο οποίος της έδωσε το όνομα «adami» προς τιμήν του βοτανολόγου και μοναχού Brother Adam. Αν και η επιστημονική ονομασία είναι σύγχρονη, ο πληθυσμός αυτός ζούσε στην Κρήτη επί πολλούς αιώνες.
Τα μεγάλα μελισσοκομικά φυτά της Κρήτης
Κατά την Τουρκοκρατία οι μελισσοκόμοι δεν μιλούσαν για «μονοανθικά μέλια».
Μιλούσαν όμως για τον τόπο.
Ήξεραν ότι κάθε βουνό είχε το δικό του άρωμα.
Οι σημαντικότερες ανθοφορίες ήταν:
- θυμάρι,
- ασφάκα,
- φασκομηλιά,
- λαδανιά,
- χαρουπιά,
- κουμαριά,
- αγριολούλουδα των οροπεδίων.
Αυτή η ποικιλία εξηγεί γιατί το κρητικό μέλι απέκτησε τόσο πλούσιο αρωματικό χαρακτήρα.
Ο τρύγος – μια οικογενειακή γιορτή
Ο τρύγος δεν ήταν απλή εργασία.
Ήταν γεγονός.
Συμμετείχε ολόκληρη η οικογένεια.
Οι μεγαλύτεροι άναβαν τον καπνό.
Οι νεότεροι κρατούσαν τα δοχεία.
Οι γυναίκες καθάριζαν τις κηρήθρες και χώριζαν το κερί από το μέλι.
Τα παιδιά περίμεναν με ανυπομονησία τις πρώτες στάλες φρέσκου μελιού.
Η διαδικασία συνοδευόταν από ιστορίες, ευχές και πολλές φορές από δοξασίες που συνέδεαν τις μέλισσες με την ευημερία του σπιτιού.
Οι μέλισσες στη λαϊκή παράδοση
Για τους Κρητικούς, η μέλισσα δεν ήταν απλώς έντομο.
Ήταν σύμβολο εργατικότητας, καθαρότητας και θείας ευλογίας.
Σε αρκετά χωριά πίστευαν ότι:
- δεν έπρεπε ποτέ να βρίζεις κοντά στις κυψέλες,
- οι μέλισσες «καταλάβαιναν» τον χαρακτήρα του ανθρώπου,
- όταν πέθαινε ο ιδιοκτήτης, έπρεπε να «αναγγελθεί» ο θάνατός του στις κυψέλες, αλλιώς το σμήνος θα εγκατέλειπε τον τόπο.
Παρόμοιες δοξασίες συναντώνται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, όμως στην Κρήτη διατηρήθηκαν ζωντανές μέχρι πολύ πρόσφατα.
Οι πρώτοι φυσιοδίφες και περιηγητές
Από τον 18ο και κυρίως τον 19ο αιώνα, Ευρωπαίοι φυσιοδίφες άρχισαν να περιγράφουν την κρητική φύση.
Εντυπωσιάζονταν από:
- την πλούσια χλωρίδα,
- τα αρωματικά φυτά,
- την ποιότητα του μελιού,
- την επιμονή των ντόπιων να διατηρούν παραδοσιακές τεχνικές.
Οι παρατηρήσεις τους επιβεβαιώνουν ότι η Μελισσοκομία στην Κρήτη παρέμενε στενά δεμένη με το φυσικό τοπίο και τις εποχές.
Μια παράδοση που αντιστέκεται στον χρόνο
Καθώς ο 19ος αιώνας πλησίαζε στο τέλος του, η Κρήτη άλλαζε ξανά.
Οι επαναστάσεις πλήθαιναν.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία αποδυναμωνόταν.
Νέες ιδέες από την Ευρώπη έφταναν στο νησί.
Όμως στα μελισσοκομεία, ο χρόνος κυλούσε διαφορετικά.
Οι ίδιες πήλινες κυψέλες.
Τα ίδια κοφίνια.
Οι ίδιες ανθοφορίες.
Οι ίδιες κινήσεις του τρύγου.
Η μεγάλη τεχνολογική αλλαγή δεν είχε ακόμη φτάσει.
Θα ερχόταν στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, με την εμφάνιση της κυψέλης κινητών πλαισίων και των πρώτων οργανωμένων μελισσοκομικών συνεταιρισμών.
Η παραδοσιακή Μελισσοκομία στην Κρήτη στεκόταν στο κατώφλι μιας νέας εποχής, έτοιμη να συναντήσει την επιστήμη χωρίς να χάσει την ψυχή της.
Σενεχίζεται
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Τα σχόλια των αναγνωστών δεν δεσμεύουν το Blog, δεν αντικατοπτρίζουν τις θέσεις του και ενδεχομένως εκφράζουν μόνο αυτούς που τα γράφουν...